Column 10: een aloude wijsheid

Een aloude wijsheid

In 1755 kwamen bij de aardbeving van Lissabon van de ruim 250.000 inwoners bijna 100.000 om het leven. Werd het natuurlijke kwaad van zo’n ramp ooit beschouwd als straf van God voor begane zonden, sinds de ‘Verlichting’ is dit denken geen gemeengoed; eerder het idee dat als God en goed en almachtig is, waarom voorkomt hij dan geen gewelddadige aardschokken?  Dat mensen vroeger in natuurrampen de hand van God zagen en nu vaak het idee hebben dat God niet bestaat, laat zien hoe denkbeelden in de loop van de tijd verschuiven.

De postmoderne mens beschouwt natuurrampen al weer anders: maakte men niet zo lang geleden het onderscheid tussen natuurcatastrofes waar helemaal niets aan te doen valt, wij postmodernen zijn geneigd rampen te zien als direct gevolg van ons eigen ingrijpen.  Oorzaken en gevolgen van natuurrampen zijn verstrengeld geraakt in een ingewikkelde kluwen van louter natuur en hoog ontwikkelende technieken.  Klimaatverandering brengen wij in direct verband met menselijk handelen en aardbevingen in Groningen vinden wij al lang geen op zichzelf staande natuurramp: catastrofes als deze veroorzaken wijzelf, is de algemene overtuiging. Onze techniek en handelen lijken oncontroleerbare fenomenen te worden.

In Oudgriekse tragedies speelt het thema ‘hoogmoed’. Denk aan Icarus die vermaand  wordt niet te hoog en te dicht bij de zon te vliegen om te voorkomen dat de was smelt; ook niet te laag omdat de vleugels te zwaar van het zeewater zouden worden. In zijn enthousiasme wordt Icarus, gelijk wij, toch hoogmoedig; hij vliegt tegen de adviezen in veel te hoog en stort neer. In de Griekse tragedie Antigone wordt dit fraai verklankt als het koor aangeeft dat techniek de mens zowel tot grote hoogte als diepe dalen  brengt.

Natuurrampen komen met de regelmaat van de klok en blijven ons kwellen. Maakt  het dan uit of je gestraft wordt door Griekse goden, de christelijke God of het klare inzicht dat technologie de werkelijke  boosdoener is? Pijn doet het. Als er zich al een uitweg aftekent,  is dat ons besef dat we de beperkingen van ons technisch vernuft, inclusief  ons eigen menselijk handelen daarin, opnieuw onder ogen moeten zien: een aloude wijsheid die wij, postmodernen, van de Ouden kunnen leren en zo lijkt de cirkel van ideeën zich verrassend te sluiten.

december 2015, Sjaak Kloppenburg

Nieuwsbrief 13, december 2015

Jaar van de utopie… een lezing van Hans Achterhuis op 12 januari!

De bekende filosoof Hans Achterhuis komt dinsdag 12 januari a.s. naar Sneek en verrast ons met een primeur, namelijk  een lezing die nog niet elders is gehouden, getiteld: ‘jaar van de utopie’.

2016 is uitgeroepen tot ‘Het jaar van de utopie’. Vijfhonderd jaar geleden schreef Thomas More ‘Utopia’, waarmee hij het woord ‘utopie’ aan de woordenschat van elke moderne taal toevoegde. Dit nieuwe begrip staat zowel voor ‘eu-topia’, een goede, gelukkige plaats, als voor ‘ou-topia’, een niet-bestaande plaats.

Sinds More’s  ‘Utopia’ zijn er honderden utopieën geschreven en hebben mensen op velerlei wijze geprobeerd om utopieën te realiseren. In de twintigste eeuw kwam er echter ook angst op voor de realisering van utopische ideeën. Dan ontstaat  de ‘dystopie’, de beschrijving van niet de best mogelijke, maar de allerslechtste samenleving. ‘Heerlijke nieuw wereld’ van Huxley en ‘1948’ van Orwell staan hier model voor. In zijn lezing zal Hans Achterhuis een filosofische analyse geven van utopie en dystopie. Bijzondere aandacht zal hij besteden aan de grote utopische roman ‘De kracht van Atlantis’ van Ayn Rand, die hij zijn boek ‘De utopie van de vrije markt’ heeft besproken.

Hans Achterhuis (1942) is emeritus hoogleraar Wijsbegeerte aan de Universiteit Twente. Hij is bekend als publieke intellectueel die zich regelmatig mengt in maatschappelijke discussies. Zijn recentste boek is ‘De utopie van de vrije markt’. Hans Achterhuis behoort tot ‘de twaalf grootste denkers van Nederland’ (Vrij Nederland). De markt van welzijn en geluk (1979) is een van ‘de grote boeken van de twintigste eeuw’. Met zijn magnum opus ‘Met alle geweld’ (2008) won Achterhuis de Socrates Wisselbeker 2009. In  2011 en 2012 was Achterhuis ‘Denker des vaderlands’.

Terugblik op de lezing van Paul van Tongeren van 24 november jl.

Op 24 november jl. heeft de vermaarde filosoof uit Nijmegen het Filosofisch Café Sneek met een bezoek vereerd. Paul van Tongeren is een rustige, ongedwongen spreker die wijsgerig, verluchtigd met praktijkvoorbeelden het raadsel van de tijd ontrafelt. We lijden aan de tijd en neigen te leven in afwezige tijden en zweven aldus tussen weemoed en verlangen. Van Tongeren heeft ons een suggestie gedaan: creëer echte vrije tijd door zo af en toe even helemaal niets te moeten. Makkelijk is anders, niettemin zijn lezing zet aan tot denken én wie weet.

Nieuwsbrief 12, November 2015

Terugblik op Filosofisch Café van 6 oktober

De bekende filosoof Miriam van Reijen sprak dinsdag 6 oktober jl. in ons Filosofisch Café Sneek over de beroemde Hollandse filosoof Spinoza. Zij deed dat op de haar vertrouwde wijze: stevig, recht door zee en niet van haar stuk te brengen door forse tegenwerpingen uit de zaal. Haar verhaal wekte inspiratie én weerstand.  Dat Spinoza’s filosofie betekenis voor het denken over emoties biedt, ging er nog wel in. Maar hoe dat dan zit met bijvoorbeeld schuldgevoel, daar botsten zowaar de meningen in het gezellig en kleurrijk aangeklede filosofisch café in het Cultureel Kwartier van Sneek. Niettemin, de vijftig bezoekers bleven tot het laatst met elkaar  in gesprek en juist dat is pas echt filosofie. Niet alleen je eigen kennis en mening koesteren, maar steeds weer opnieuw toetsen aan niet vanzelfsprekende gedachten van anderen. Dank aan alle bezoekers van het Filosofisch Café Sneek en uiteraard Miriam van Reijen voor deze ontspannen en leerzame filosofische avond.                                                                                                                   Sjaak Kloppenburg

Over de weemoed    

Filosoof Paul van Tongeren komt dinsdagavond  24 november a.s. naar het Filosofisch Café Sneek Hij zal spreken over weemoed; over weemoed – en de opgave om goed te leven in een tijd die onherroepelijk verstrijkt.

Weemoed is de emotie die je achteraf – te laat dus – eraan herinnert dat de tijd onherroepelijk verstrijkt; dat de tijd waarin je had kunnen doen wat je wilde doen, verstreken is; dat je er op dat moment eigenlijk bij had moeten zijn maar dat je er niet bij was, dat je niet aanwezig was op het moment zelf. De opgave die daarmee gegeven is, bestaat erin te proberen er ‘nu’ bij te zijn. Maar hoe doe je dat, ‘bij de tijd zijn’, aanwezig zijn op het moment? Paul van Tongeren zal dat uitleggen, maar dat is gecompliceerder  dan alleen maar in het ‘nu’ aanwezig te zijn, zoals vaak wel wordt gezegd. Hoe kunnen we stil staan bij de tijd, die immers niet stil staat?

Paul van Tongeren, hoogleraar wijsgerige ethiek aan de Radboud Universiteit Nijmegen, is een veelgevraagd spreker in binnen en buitenland en heeft talrijke artikelen en boeken op het terrein van de wijsgerige ethiek gepubliceerd.

Column

De nieuwe column op onze FCS-website is geschreven door Hans Koppen. Column 9

 

 

Column 9: Eén op de drie Europeanen stierf …

Door: Hans Koppen

Wáár zien we de dood in vol ornaat? Wannéér was Europa één danse macabre waar we de doden bij duizenden moeten tellen, met Lucifer en Magere Hein als dansmeesters? Gaan we voor strijd, denkend aan de 70 miljoen slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog, of opteren wij voor wreedheid, de moord op zes miljoen Joden indachtig? Kiezen wij wellicht voor rampen, zoals de aardbeving van Lissabon in 1755 met meer dan 15.000 slachtoffers, of zetten we in op ziekte? Ik kies voor de gebeurtenis met het naar verhouding grootste aantal doden als gevolg van één oorzaak, en daarmee voor de Zwarte Dood. Een tegenstander van formaat voor historische en filosofische reflectie. Zei Socrates al niet dat filosofie een oefening in sterven is?

De pest

De pest was een vreselijke ziekte om aan te lijden, en extreem besmettelijk. Niemand wist waar die vandaan kwam of hoe men die opliep. De ziekte openbaarde zich vaak als een knobbel in de liezen of oksels. Binnen enkele uren leed de patiënt ondragelijke pijn. Die ene buil vermeerderde zich razendsnel. Vervolgens groeiden de builen uit tot het formaat van een appel of een ei. Ze brandden als vurige kool en werden as-grauw of zwart van kleur. Daarna barstten de builen open. De pus zag eruit als ‘zaadjes van zwarte erwten, brosse stukjes, schilletjes van de dolik’. Een ondragelijk stank hing in het ziekenverblijf door alles wat de patiënt uitwasemde of uitscheidde; stinkende adem, bloedige urine en zwarte uitwerpselen. Vaak joeg de koorts de zieke op het laatst overeind zodat hij in spasmen dansend de dood in tuimelde, of leidde zijn pijndelirium hem tot waanzin. Sommigen stierven binnen enkele uren, velen binnen enkele dagen – maar dood gíng men. Vrijwel niemand genas.

Verspreiding

De pandemie begon in Europa in 1348 en verspreidde zich razend snel over ons continent. De pest drong bij Marseille Frankrijk binnen en verbreidde zich via Vlaanderen en Nederland naar Engeland en Schotland. Later ook naar Zwitserland, Hongarije en verder over Oost-Europa. Een schip uit Engeland met een lading wol liep aan de grond in Bergen (N), de gehele bemanning was onderweg aan de pest gestorven. Vandaaruit werd Noorwegen geïnfecteerd, en later Zweden, Pruisen, zelfs Groenland. Relatief snel verdween de ziekte, in 1350 verliet de builenpest alweer Europa. Ons werelddeel ontvolkt achterlatend.

Het grote sterven

Laten wij eens naar de Franse stad Avignon kijken tijdens deze pestepidemie. In die plaats stierven dagelijks 400 mensen, 7000 huizen waarin de dood had huisgehouden werden gesloten en één enkele begraafplaats ontving in 6 weken 11.000 lijken. De helft van de stadsbevolking ging dood. In Florence kon de Compagnia della Misericordia – gekleed in lange, bloedrode mantels met capuchons die het gezicht bedekten en alleen de ogen vrijlieten – het werk niet meer aan; de lijken lagen dagen in de straten te rotten en gezinnen begroeven hun familieleden zo haastig en ondiep dat de honden hen uit hun graf sleepten en de lichamen verslonden. Ook dieren waren niet veilig voor de pest. Boccaccio zag met eigen ogen hoe twee zwijnen de lompen van een dode besnuffelden en vlak daarop stuiptrekkend bezweken, alsof ze vergif hadden ingenomen. De mensen stierven zó snel en in zulke grote aantallen dat er een tekort aan priesters optrad zodat velen niet voorzien konden worden van het Laatste Sacrament, wat het stervensuur van deze slachtoffers tot de Hel maakte die zij bij hun leven toch al zo vreesden.

Disegno32_37

Een broeder van de Compagnia della Misericordia (van internet)

 

Gevolgen van de pestepidemie

De Zwarte Dood drukte het bevolkingscijfer bruusk omlaag, de epidemie daarmee tot een continentale catastrofe makend. De economische, ruimtelijke en politieke gevolgen waren gigantisch: de oogstopbrengst liep terug, economie en handel stokten, markten raakten ontwricht door grote prijsstijgingen. De vermindering van het landbouwareaal leidde tot verlaten gronden, die pas veel later weer werden ontgonnen. Arbeidskrachten en klanten namen in aantal af, maar al tijdens de epidemie stegen de lonen en de overlevenden waren in de meeste gevallen rijker geworden, onder meer door vererving. Zij stelden zich ook vrijer op tegenover heer en kerk, en de mobiliteit van de bevolking nam toe. De crisis liep uit op een herverkaveling van het economische en sociale landschap van Europa en de ontwikkeling van grote gecentraliseerde staten – Frankrijk, Engeland en Spanje – werd erdoor bevorderd.

Apocalyps

Het sterftecijfer varieerde van plaats tot plaats: van 20% van de bevolking tot totale uitsterving. Zowel de toenmalige geschiedschrijver Froissart (1337-1404) als moderne wetenschappers hebben zich uitgesproken over het totale aantal slachtoffers van de Zwarte Dood. Froissart beriep zich daarbij op de Openbaring van Johannes als kenbron. De statistici, historici en demografen van nu zullen wel andere methoden hebben gebruikt. Maar in hun conclusie verschillen zij niet: binnen twee jaar stierf één op de drie inwoners van Europa aan de pest. In absoluut aantal waren dat ongeveer 20 miljoen doden.

Wat hiervan te denken?

En tóch leeft Europa! Natuurrampen, economische tegenspoed, besmettelijke ziektes als Spaanse griep, AIDS en Zwarte Dood, verwoestende oorlogen, omvangrijke genocides en politieke controverses hebben het werelddeel niet klein gekregen. De veerkracht van mensen is enorm en tegenslagen droegen altijd weer een kern van verbetering en ontwikkeling in zich. Ondanks alle collectieve en individuele ellende heeft het merendeel van de Europeanen het nog nooit zo goed gehad als nu. Welke maatstaf we ook aanleggen, Europa gáát vooruit. Soms als in een processie van Echternach (drie stappen vooruit, twee achteruit, … ad infinitum), maar toch. Onthecht kijken, ons niet laten meesleuren met de emotie van de dag – de Stoïcijnen leerden ons dat al – feiten en omstandigheden van nu in historisch en politiek perspectief plaatsen: ons leven is mooier en beter dan we vaak geneigd zijn aan te nemen. En wat onze tegenslagen betreft; laat ons daarvoor het woord van Epictetus voor ogen houden: ‘Een man zonder enige ervaring met de wijsbegeerte zal altijd anderen aansprakelijk stellen voor zijn tegenslagen, een beginnend filosoof zichzelf, een volleerd wijsgeer echter geen van beide.’

NB. Velen hebben de periode van de Zwarte Dood bestudeerd. Het meest bekend is Barbara Tuchman die er in haar boek ‘De waanzinnige veertiende eeuw’ diepgaand en op evocatieve wijze over heeft geschreven. Wie vanuit een literaire invalshoek over die duistere en angstaanjagende tijd geïnformeerd wil worden, leze ‘Narziss en Goldmund’ van Herman Hesse of de ‘Decamerone’ van de contemporaine Florentijnse schrijver Boccaccio..

Nieuwsbrief 11, september 2015

Filosoof Miriam van Reijen komt weer naar Sneek…

images

Op dinsdagavond 6 oktober a.s. komt filosoof Miriam van Reijen weer naar ons Filosofisch Café Sneek. Van Reijen is Spinozakenner bij uitstek en heeft veel en toegankelijk over Spinoza’s Ethica geschreven. Spinoza wordt algemeen beschouwd als een moeilijk te lezen en te begrijpen filosoof. Van Reijen stelt daarentegen dat Spinoza juist een uiterst praktische filosofie waarmee iedereen zijn voordeel kan doen, heeft ontwikkeld.  Met voorbeelden uit de praktijk zal Van Reijen laten zien welke betekenis Spinoza’s ideeën voor ons in 2015 kunnen hebben in zowel ons dagelijks leven, als in organisaties en politiek. Spinoza’s filosofie is een heuse motivatietheorie, waarin hij het voornamelijk door emoties gestuurde ‘passieve’ handelen onderscheidt van het door rede en inzicht ingegeven ‘actieve’ handelen. Wie meer over Spinoza wil weten, ook als u al met zijn gedachtegoed bekend bent, mag deze avond met Miriam van Reijen niet missen. Reserveren is niet nodig, maar kom wel op tijd want vol is vol:

Locatie: Kunstencentrum Atrium (Cultuur Kwartier Sneek), Oud Kerkhof 11 Sneek.

Nieuwe Column

De nieuwe column op onze FCS-website is geschreven door Rien van der Zeijden met als titel: De lege kamer.

 

Column 8 De lege kamer (15-09-2015)

‘God is dood,’ schreef de filosoof Nietzsche in 1882. In fantastisch proza laat hij een ‘dolle mens’ op de markt op klaarlichte dag een lantaarn aansteken en onophoudelijk schreeuwen: ‘Ik zoek God! Om vervolgens te constateren: ‘Wij hebben hem gedood! Hoe hebben we de zee kunnen leegdrinken? Wie gaf ons de spons om de hele horizon uit te vegen?…. Het heiligste en machtigste wat de wereld tot dusver bezeten heeft, is onder onze messen leeggebloed.’

Nietzsche was zijn tijd ver vooruit. Meer dan een eeuw later dreunt dit beeld nog na en kunnen we enigszins navoelen welke gebeurtenis Nietzsche hier onder woorden brengt. Voor mij is God niet dood maar weggetrokken. Als iemand met een problematische rouwverwerking houd ik een kamer voor hem vrij. Er is nooit een afscheidsceremonie geweest. Lang liet ik deze kamer onaangeroerd. Het werd er steeds stiller. De voorwerpen in die kamer verdwenen uit het dagelijks gebruik, ze werden symbolen van een rijk verleden. Op een dag, en dat weet iedereen die door een rouwproces gaat, moet je vaststellen dat je leven nooit meer dezelfde zal zijn. Bijna niemand wordt ongeschonden spiritueel volwassen.

Veel mensen hebben zo’n lege kamer. Is het een museum geworden met een krachteloze symboliek? ‘We doen er niets meer aan,’ zeiden de kinderen tegen mij bij een uitvaart, niet wetend hoe ze de symbolen uit het verleden van hun moeder konden integreren in hun eigen levensverhaal… Of is onze lege kamer onze zingevingskamer? Een creatieve bron van waaruit we ons leven nieuwe betekenis weten te geven?

In mijn praktijk als coach en ritueelbegeleider werk ik graag met ‘lege kamers’. Welk voorwerp uit die kamer neem jij mee in het gesprek? Is het een museumstuk of verdient het opnieuw ‘geladen’ te worden? Is het misschien besmet geraakt met pijn en boosheid? Hoe neem je hier afscheid van? En welke nieuwe symbolen dienen zich aan? Welk ritueel is nodig om een oud of nieuw symbool weer echt een plaats in jouw kamer te geven? Hoe kun je je symbolische landschap zo inrichten dat je hier weer positieve steun van ontvangt?

Soms denk ik: laat mijn kamer leeg blijven. Het is mijn innerlijke ruimte. Een symbool van ‘de stille stem’. Het staat voor een open niet-wetende levenshouding. Boeddhisten kennen de wijze uitspraak: If you meet the Buddha…kill him! Ze zijn nog radicaler dan Nietzsche en hebben liever de leegte dan een afgod. Zorg voor de lege kamer is soms leren wachten. Het beste moet nog komen…

Rien van der Zeijden

www.rienvanderzeijden.nl

Nieuwsbrief 10, maart 2015

1-Een avond over de liefde…

Op maandagavond 13 april a.s. komt filosoof drs. Ronald Hünneman naar ons Filosofisch Café Sneek. Hünneman is docent en onderzoeker bij de studie Kunsten, Cultuur en Media van de Rijksuniversiteit Groningen. Hij is een vermaard en boeiend spreker over allerlei filosofische onderwerpen en hij schuwt daarbij de actualiteit niet. Het thema van de avond luidt:

Liefde… van Descartes tot Disney. 

Niemand is zomaar geboren om lief te hebben. Hoe we van anderen houden, hoe we ons met anderen verbinden en hoe we relaties aanknopen en onderhouden wordt bepaald door een lastige mix van kunsten, cultuur, sociale omstandigheden en natuur. Ronald Hünneman zal deze avond uw liefdesleven ontrafelen. Hij geeft u stof tot nadenken en een hernieuwde romantiek. Het belooft een bijzonder interessante en boeiende avond te worden. Voor verdere informatie over Hünneman zie www.liaturches.nl.

Let op: het Filosofisch Café Sneek wordt nu gehouden in het Kunstencentrum Atrium (Cultuur Kwartier Sneek), Oud Kerkhof 11, Sneek T 0515-431 400. Zaal open 19.30 uur, aanvang 20.00 uur. Entree 7 euro.  We starten om 20.00 uur, reserveren kan niet, dus kom op tijd want vol is vol.

2-Cursus ‘Stoïcijnen en Spinoza’ 

Levenskunst betekent dat er een andere weg naar wijsheid en geluk is dan alleen door schade en schande wijs te moeten worden. Volgens de stoïcijnen en Spinoza hebben wijsheid en geluk veel, zo niet alles, met elkaar te maken.
Filosofie gaat om de waarheid en dus doen we er goed aan de oorzaak van ons geluk én ongeluk bloot te leggen. De stoïcijnen, o.a. Epictetus, en Spinoza,  hebben daar fundamentele ideeën over. En als u zich afvraagt of filosoferen wel zin heeft, zie deze uitspraak van Epicurus:
‘En zeggen dat de tijd om te filosoferen nog niet aangebroken of al voorbij is, wil zoiets zeggen als dat het nog geen of niet langer tijd is voor geluk’. 
Binnenkort geeft Sjaak Kloppenburg de cursus ‘Levenskunst volgens de stoïcijnen en Spinoza’. De  cursus is inmiddels volgeboekt.  Maar heeft u, uw organisatie, sociëteit of club  belangstelling in deze of een andere filosofische cursus of inleiding, laat het hem weten (mail:  kloppenburg@kpnplanet.nl). Dinsdag 6 oktober 2015 komt Miriam van Reijen als autoriteit van Spinoza en de stoïcijnen wederom naar ons Filosofisch Café Sneek. Degenen die de cursus hebben gevolgd, kunnen nog beter de filosofie van Spinoza en de stoïcijnen op waarde schatten, de kennis verdiepen en van haar inleiding genieten.

3-Nieuwe Column

De nieuwe column op onze FCS-website is geschreven door Sjaak Kloppenburg: Het nut van filosoferen.
http://www.fcsneek.nl/maandelijkse-column

Column 7: het nut van filosoferen

Proberen om de tijd te begrijpen waar je in leeft, is een gewaagde onderneming. Het lijkt op jezelf aan je eigen haren uit een moeras trekken, als een ‘baron van Münchausen’. Toch heeft de mens het vermogen om ‘de waan van de dag’ te ontstijgen en dat maakt hem bijzonder. Immers, welke vis onderzoekt het water waarin hij zwemt en welke vogel bevraagt de lucht waarin hij vliegt. Als je eenmaal op onderzoek uitgaat, en dus filosofeert, dan loop je tegen de vraagstukken van deze tijd, zonder eenduidige antwoorden. En dan helpen oude en hedendaagse filosofen niet altijd.

Nadat de eerste filosoof, die de westerse overlevering kent, ene Thales van Milete (6e eeuw v. Chr.) had geopperd dat water de oerstof was, beweerde zijn leerling Anaximander dat een abstract en onbepaald principe (het ‘apeiron’) dit was. Vervolgens stelden latere filosofen weer dat de oerstof begrepen kon worden als respectievelijk lucht, water, aarde, vuur of de krachten van liefde en haat. Hoewel de vraag naar de oerstof typerend is voor de vroegste periode van de westerse filosofie, is verschil van mening hét kenmerk gebleven. Voor sommigen is dit onvermogen om tot eenduidig en sluitende antwoorden te komen op fundamentele vragen, de reden om filosofie tot een nutteloze aangelegenheid te bestempelen.

Echter, Socrates stelde dat juist dit menselijk onvermogen om de definitieve waarheid te achterhalen (door hem kernachtig verwoord als ‘ík weet dat ik niets weet’) aan de basis ligt van de liefde voor, en het verlangen naar wijsheid. We spreken niet voor niets over ‘wijsbegeerte’. Juist het besef dat tot nog toe niemand een feilloos antwoord heeft kunnen geven op fundamentele vragen, maakt dat wij blijven nadenken en erover met elkaar in gesprek blijven.

Toch is het niet zo dat mensen volstrekt onwetend zijn over, bijvoorbeeld, ‘wat is het goede?’: wat zij erover menen te weten, snijdt vaak wel degelijk hout. Dat kan omdat de mens een wezen is dat het midden houdt tussen ‘weten’ en ‘niet-weten’. De dialoogvorm, die Plato gebruikte om de ideeën van zijn leermeester Socrates bekend te maken, is dan ook bij uitstek geschikt om te laten zien dat de meningen van mensen perfect noch waardeloos zijn.

Daarom is het goed om kennis te blijven nemen van de filosofie én tegelijkertijd zelf na te denken. Niet alleen de filosofie van Socrates, Plato en anderen, maar de gehele geschiedenis van de filosofie is als het ware één groot gesprek tussen vele generaties wijsgerigen. Ieder bekijkt de vraagstukken vanuit z’n eigen tijd, context en invalshoek en dat biedt al met al een breed wijsgerig perspectief. Filosofen zijn in staat redeneringen en argumenten aan te reiken, die niet direct voor de hand liggen. Dat kan overkomen als tweespalt tussen filosofen, want wat filosoof A beweert is niet altijd te rijmen met wat filosoof B erover zegt. Ze kunnen niet beiden gelijk hebben? Of misschien toch wel? In ieder geval moet je dan zelf nadenken, al is het maar over de vraag welke filosoof jou het meeste aanspreekt.

Er is troost: na kennis te hebben genomen van de kennelijk strijdige filosofische argumenten, is er een goede kans dat je meer inzicht hebt gekregen. Want hoezeer filosofen ook van mening verschillen, over één ding zijn zij het zeker eens: het is beter om over vraagstukken zelf na te denken, dan om dat niet te doen. Misschien is dat wel het eigenlijke nut van filosoferen.

Maart 2015

Sjaak Kloppenburg

Nieuwsbrief 9, januari 2015

Uitnodiging voor het Filosofisch Café Sneek op dinsdag 10 februari 2015, 20.00 uur

Op dinsdag 10 februari a.s. om 20.00 uur houdt René Boomkens, hoogleraar Algemene Cultuurwetenschappen, Faculteit der Geesteswetenschappen, universiteit van Amsterdam, een lezing over Erfenissen van de Verlichting.

In zijn lezing analyseert Boomkens cultuur in de context van grote thema’s, zoals de publieke ruimte, kunsten, media, globalisering en de toekomst van de filosofie in de eenentwintigste eeuw. Het centrale motief in zijn inleiding is de historische spanningsverhouding tussen Verlichting en Romantiek die de afgelopen drie eeuwen de cultuurfilosofie gevormd heeft. Na de pauze kunnen de aanwezigen met René Boomkens in gesprek .

De bijeenkomst vindt plaats in de Bibliotheek Sneek, Wijde Noorderhorne 1, 8601 EA Sneek, en vangt aan om 20.00 uur. Ontvangst vanaf 19.30 uur. Entree

€ 7,00 (inclusief koffie/thee in de pauze. Fris, wijn en bier € 1,50). Vooraf aanmelden is niet mogelijk. Wel geldt: vol = vol. Enige dagen voor de bijeenkomst ontvangt u een herinneringsmailtje. U bent van harte welkom in ons Filosofisch Café.

Vooruitblik

Verder is in het Filosofisch Café Sneek de volgende bijeenkomst geprogrammeerd: maandag 13 april a.s. stand-up filosoof Ronald Hünneman.

Column

De nieuwe column op onze FCS-website is van Rien van der Zeijden: ‘het kunnen horen en verdragen van mij niet welgevallige ideeën’. Klik hier om de column te lezen.

Tot ziens in ons Filosofisch Café Sneek !

Column 6: ‘omgaan met mij niet welgevallige ideeën’

Net als velen rondom mij voel ik mij soms machteloos en bang voor wat komen gaat n.a.v. de gebeurtenissen in Parijs.

‘Het komt dichtbij,’ hoorde ik een vriend deze week zeggen.

‘Dat is waar,’ zei ik ‘maar buiten Europa staat de wereld al veel langer in brand.’

Ik wil niet de onheilsprofeet uithangen, ook niet naïef doorgaan. Het koor van commentatoren heeft wel zo’n beetje alles gezegd wat gezegd kan worden. Eigenlijk kun je maar één ding doen: een ander leven leiden dan de mensen die deze daad pleegden. De enige manier om de matheid en depressie in jezelf te bestrijden is gaan staan in je cirkel van invloed, je dagelijkse praktijk, dat waar jij echt over gaat.

De kern van die levenshouding is voor mij: het kunnen horen en verdragen van mij niet welgevallige ideeën. Dat is niet eenvoudig want het is niet hetzelfde als alles passief laten passeren en constateren ‘dat er idioten zijn die zo denken’. Ik begrijp de zoektocht van mensen. Ik heb ook een verlangen naar eenheid en waarheid. En daar zit ook het gevaar. Het verlangen naar waarheid kan zo sterk zijn dat je de vlucht naar voren neemt. Een sterke mening of ideologie is heel verleidelijk. Het geeft je een comfortabel gevoel. Het leidt tot ‘cognitief gemak’. Die term heb ik van Daniel Kahneman uit ‘Ons feilbare denken’. Het betekent dat ons brein vooral gericht is op ‘bekend’ en dit niet meer goed kan onderscheiden van ‘waar’. Het is heel menselijk en het heeft ons in de evolutie heel veel opgeleverd. Ons brein heeft een verhaal nodig en het vult alvast heel veel in om je voor overspannenheid te behoeden.

Maar nu, in de 21e eeuw, hebben we een overstelpende hoeveelheid informatie tot onze beschikking. Wat ik kan doen is me dagelijks realiseren dat ik beperkt waarneem, dat het echt onmogelijk is om de waarheid in mijn eentje te overzien. Natuurlijk mag ik ‘de waarheid’ voor mijzelf claimen in naam van een hogere macht. Maar dat ontslaat mij niet van de plicht na te gaan of dit niet een vlucht vooruit is. De filosoof Kant behoedt ons voor deze intellectuele luiheid: ‘Sapere aude!’ Durf te denken!

Unknown 10.10.04

De dialoog is er voor mensen die de waarheid in hun eentje niet meer kunnen overzien. Dat vergt totaal andere vaardigheden, zoals het geduldig verdragen van een ander perspectief. Of de vaardigheid om te zien dat we in het westen ook maar één verhaal hebben. Zijn we daar echt mee bezig in ons onderwijs? We hebben een lange weg te gaan. Maar voordat die machteloosheid weer toeslaat: vandaag er mee beginnen!

 

Rien van der Zeijden